جاذبه های بخش مرکزی قم

0 دیدگاه 26 شهریور 1398 چاپ خبر بازدید: 2379
جاذبه های بخش مرکزی قم

 بخش مرکزی قم

این بخش یکی از بخش های پنجگانه شهرستان قم و مرکز ای بخش شهر قم است.همچنین در این بخش شهر دیگری به نام قنوات در شرق شهر قم وجود دارد.این بخش شامل دو دهستان است،دهستان قمرود به مرکزیت روستای قمرود و دهستان قنوات به مرکزیت شهر قنوات ،از نظر ناهمواری های جفرافیایی این بخش بیشتر شامل زمین های پست و کم ارتفاع می شود.سطح ارتفاع زمین در بعضی از قسمت های این بخش تا 900 متر از سطح دریا کاهش می یابد.بر اساس کاوش های صورت گرفته در قره تپه قمرود پیشینه زندگی بشر در این روستا به هزاره 5 پیش از میلاد بازمیگردد.مردم این منطقه از سه نژاد کرد،فارس و ترک هستند.


قلعه قمرود
قمرود دارای دو قلعه کهن و جدید بود که امروزه فقط بخش هایی از آن ها بر جای خود مانده است.یکی از این قلعه ها احتمالا مربوط به دوره صفویه یا پیش از آن است و اکنون به صورت باربند یا آغل گوسفند از آن استفاده می شود.قلعه دیگر توسط مهندس الممالک برای اسکان خود ،اطرافیان و خدمه اش در جوار شرقی قلعه کهن برپا شده است قلعه دارای بازارچه ای مهم بود و حوضخانه و بادگیر داشت.روستای قمرود ،مرکز دهستان قمرود در 20 کیلومتری شمال شرقی شهر قم قرار دارد.این منطقه با وسعتی حدود 400 کیلومتر مربع بر اساس برنامه پنج ساله زمانبندی شده از سوی میراث فرهنگی مورد بررسی و شناسایی قرار گرفت.نتیجه این عملیات شناسایی 93 اثر باستانی بود که کهن ترین آن ها متعلق به دوره پارینه سنگی پایانی و جدیدترین آن ها مربوط به عهد ناصرالدین شاه قاجار است.
مرحله دوم برنامه اجرای عملیات کاوش در قره تپه قمرود بود که از سال 1373 آغاز و طی شش فصل ادامه یافت.در طی این مدت کارگاهی به وسعت 400 متر مربع به ارتفاع سه متر خاکبرداری شد،در این ارتفاع سه متر خاکبرداری شد،در این ارتفاع هفت لایه باستانی شناسایی شد.براساس نتایج به دست آمده ساکنان این دهکده از طریق کشاورزی ،تربیت حیوانات و شکار زندگی می کردند.آثار معماری خشتی به جای مانده ،تصویری از اتاق های جداگانه برای زیست و انبار می دهد.سفالگری از صنایع رایج این منطقه بوده است.در این محوطه نمونه های بسیار زیبایی از سفالینه های قرمز نقش دار به دست آمده و با ارزش ترین آن ها ظرف سفالی خوش ساخت بسیاربزرگی با ارتفاع 97 سانتیمتر و قطر دهانه 1.22 متر است.این اثر در موزه ملی ایران نگهداری می شود.ساکنان این محل با صنایع سنگ تراشی و ذوب مس نیز آشنا بودند.با توجه به آزمایش های به عمل آمده همگی این آثر متعلق به 6500 تا 7500 سال پیش است.


قلعه زاربلاغ
این قلعه در 54 کیلومتری مسیر جاده قدیم قم به تهران قرارگرفته و شامل محوطه وسیعی است که بر روی یک پشته طبیعی قرار دارد.در مرکز آن قلعه سنگی دیده می شود.این قلعه با نقشه ای بیضی شکل با مصالح لاشه سنگ ،ملات گچ،گل و خشت هایی احداث شده و بخش اصلی آن ساختمانی دو اشکوبه است.ورودی آن در جبهه جنوبی قراردارد.با توجه به مطالعات صورت گرفته برخی این قله را سلوکی_اشکانی و برخی مادی می دانند.به دلیل شباهت نزدیک معماری زاربلاغ با معبد نوشیجان،می توان آن را از نوع بناهای مذهبی به حساب آورد.


  
کاروانسرای سنگی(کاج)
این کاروانسرا بر مسیر کاروانی جاده خراسان بزرگ،در 50 کیلومتری شمال شرقی (جاده کوه سفید)قرار دارد.این کاروانسرا با در ازای 97 و پهنای 95 متر به شکل چهار ایوانی و حصارهای عظیم سنگی با هشت برج دیده بانی ،از استحکامات بازمانده قرون پنجم و ششم هجری قمری است.مصالح آن از بوم آورد است و فضاهای متفاوت برای نگهداری احتشام و استراحت کاروانیان دارد. کاروانسرای سنگی محمد آباد با مساحت بالغ بر 12610 متر مربع از بزرگ ترین و باشکوه ترین بناهای تاریخی استان قم است. این بنا به سبکی ساده و با ویژگی های معماری بومی منطقه در سال 1321 ه.ق به همت مهندس الممالک غفاری بنا شد.از ویژگی های هفت رنگ عصر قاجار و کتیبه های کاشی کاری بر فراز قسمت ورودی بن است.بعد از آبادی محمود آباد کاج در پای اولین تپه های آهکی به طرف شمال شرقی ،آثار این قلعه قدیمی مخروبه مشاده می شود.این قلعه که در کنار قلعه سنگی محمد آباد قراردارد،مربوط به دوره پیش از اسلام است و خرابه های آن شامل یک دیوار بلند از خشت های ضخیم است.برای ساخت این قلعه محوطه ای را محدود کرده و در وسط آن خرابه های خشتی و گلی،بناهایی چند طبقه ساخته بودند.در برج ها و پی های سنگی ،ورقه های آهکی برای استحکام به کار رفته است.از آنجا که ساختمان به کلی فروریخته قبل از کاوش دقیق نمی توان نقشه اصلی آن را روشن کرد.به هر حال خشت های قطور و بزرگ  بدنه و پایه ،از تعلق ساختمان به دوران پیش از اسلام حکایت می کند.در اطرف قلعه گلی بقایای ظروف شکسته و کاشی های لعاب دار فراوان دیده می شود.


کاروانسرای دیر گچین
دیرگچین،دژ کردشیر،دیر الجص ،قلعه دیر کاج اسامی متعدد کاروانسرای دیرگچین است که به عنوان مادر کاروانسراهای ایران در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنا در موقعیت اصلی خود بر سر راه قدیمی قم به ورامین با ساوه به ورامین و گرمسار قرار دارد.فاصله آن تا قم حدود 80 کیلومتر است و می توان گفت با ری قدیم بیشتر در ارتباط بوده است .به گفته بعضی از محققین بنای این کاروانسرا از دوره اردشیر بابکان وجود داشته و قدمت آن به حدود 1750 سال پیش می رسیده که تعریف و توصیف آن در کتب جغرافی دانان و سیاحان غرب و مستشرقین خارجی آمده است.ابودلف مورخ قرن چهارم هجری در کتاب خود به نام سفرنامه ابودلف از این بنا به نام دیرکرد اردشیر و مربوط به زمان عاد اسم برده است.
در کتاب تاریخ قم ،از این بنا به نام دیرالجص اسم برده می شود و آن را فراپیش قم می نویسد .در دوره سلجوقیان که آبادانی راه ساوه و قم به ورامین از توجه و اهمیت زیادی برخوردار بوده است.این بنا نیز به طور حتم مورد توجه ویژه قرار گرفته و یکی از منزلگاه های مهم در منطقه قم بوده است.برپایی یک منزلگاه دیگر در جوار این بنا به طرف قم کاروانسرای سنگی متعلق به همین دوره می تواند اهمیت دیرگچین در دوره سلجوقی و عظمت آن را بازگو کند.آنچه که مسلم است در حال حاضر از ساختمان های چهارگوش و مستطیلی که ابودلف از آن اسم برده اثری نیست ولی دیوارهای دژ و برج ها به صورت اولیه باقی مانده است .ساختمان کاروانسرا روی پایه های اولیه بنا دوباره ساخته شده و قسمت های تغییر یافته بنا از روی آجرهای دوره های سلجوقی ،عهد صفویه و قاجاریه به خوبی مشهود است.
بنای فعلی عبارت است از تلفیق بنای ساسانی تغییرشکل یافته در دوره سلجوقی با بنایی که در دوره صفویه به شکل کاروانسرای چهار ایوانه بازسازی شده است.در ورودی بنا و روبه جنوب و پلان کاروانسرا مربع است که طول هر ضلع آن حدود 102 مترمربع است.
این کاروانسرا دارای 6 برج است که چهار برج به قطر 6 متر در گوشه ها و دو برج نیمه مدور در طرفین ورودی قرار دارد.مجموع مساحت این دژ و ملحقات آن در خارج از کاروانسرا شامل بنای مخروبه خشتی کنار کاروانسرا ،کوره آجر پزی،آب انبار و قبرستان حدود 19 هکتار است .کاروانسرای دیرگچین 4 ایوانی بوده که در هر طرف 12 حجره یک طبقه وجود دارد.شترخوان ها به صورت دالان های طویل به عرض تقریبی 6 متر با سقف های ضربی در پشت حجره ها قراردارد.یکی از دلایل نام نهادن کاروانسرای دیرگچین به عنوان مادر کاروانسرای ایران وجود کلیه مایحتاج مسافرین در داخل کاروانسرا شامل مسجد،آسیاب،حیات خلوت،حمام و توالت عمومی است .کاروانسرای دیرگچین در دوره صفویه تغییرات اساسی پیدا کرده و به شکل کاروانسراهای معمول و متداول صفویه از رونق و اعتبارخاصی تا پایان دوره قاجاریه برخوردار بوده است.


کاروانسرای علی آباد
مجموعه کاروانسرای علی آباد کنار راه قدیم تهران-قم و در نزدیکی روستای علی آباد ساخته شده است.ساختمان این کاروانسرا دارای سه تالار رستوران دار در سه گوشه بنا است.در هر یک از این تالارها ،سکویی بین چهارستون وجود دارد.این سکوها محل استقرار چهارپایان بوده است.از خصوصیات کاروانسرا این است که سر در آن به جای این که جلوتر از دیوارهای اطراف باشد،عقب رفته و با ازاره های دالبری و ستون های کوتاه بالای دیوارها تزیین شده است.همچنین به جای ایوان اصلی،یک عقب رفتگی در حیاط وجود دارد و پشت آن تالارپذیرایی ساخته شده است.این سبک ساختمانی در خانه های کاشان و یزد معمول بود.در گوشه بنا برج هایی به کلاه فرنگی منتهی می شود.در محور بنا،چایخانه و حمام و سمت دیگر،مسافرخانه ای برای مسافران ثروتمند و شخصیت های اجتماعی بود.در پشت مسافرخانه باغچه انار و یک حوض آب وجود داشت.

این میل تاریخی در نزدیکی روستای کاج قرار دارد و به نظر می رسد از آثار دوره سلجوقی در این منطقه باشد.ارتفاع میل صفرعلی تا سطح دشت 60 تا 80 متر است.نمای میل از سنگ لاشه و ملات ساروج است و میانه اش ،لاشه سنگ بدون ملات است.ارتفاع آن 6.80 متر و قطر قاعده آن 7 متر و پیرامون آن 22 متر است.شکل برج مخروطی است و در درون آن تا ارتفاع 5 متر با لاشه سنگ پر شده و درون آن اتاقکی مدور ایجاد شده است که قطر آن به 3.45 متر و کلفتی دیوار به 1.70 متر می رسد.دیوار داخلی تا بلندای یک متر صاف و از آن به بعد ،سقف قوسی شکل آغاز می شود که در وسط آسمانه ای به قطر 75 سانتی متر ساخته شده است.سقف آن هم از سنگ و ساروج است.اتاقک در جبهه شرق رو به سوی روستای کاج ،دارای دری است که یک متر ارتفاع و 75 سانتی متر عرض دادر.هرچند برای ساختن میل از سنگ لاشه استفاده شده اما با قراردادن طرف صاف سنگ به سمت خارج،برای برج نماسازی کرده اند.


سدکبار
این بنا در 25 کیلومتری جنوب قم،بر روی رودخانه کبار قرار گرفته و ظاهرا از آثار دوره ایلخانی است که در دوره های بعد ،از جمله در دوره اخیر تعمیر و بازسازی شده است.به رغم نوشته بیشتر محققان داخلی سد کبار را با اطینان ،از آثار دوره صفوی می داند.سدکبار از نمونه های جالب توجه سدهای قوسی است که طول تاج آن به 55 متر و ارتفاع آن از کف رودخانه به 24 متر می رسد.ضخامت دیواره سد در پایین 10 و در بالا حدود 6 متر و مصالح مورد استفاده در آن سنگ های تراشیده ،لاشه سنگ و ملات ساروج است.سد دارای یک برج آبگیر است که آب از طریق آن به قسمت زیر آب منتقل می شود.کنار حفره خروجی آب سد،کانالی در دامنه صخره ای از کوه –در سطحی بالاتر از بستر رودخانه –کنده اند که آب را به سطوح مرتفع تری منتقل می کرده است.
سد در کوه پی سازی شده و شالوده دیواره در شکاف به وجود آمده قرار گرفته که از آب بندی مناسبی برخوردار است.انتخاب محل مناسب برای برپایی سد و همچنین شکل قوسی آن ،نشان دهنده مهارت و دانش بالای مهندسین سازنده سد است.این مهارت سبب شده دیوار سد در برابر فشار آب مخزنی به خوبی مقاومت کند.امروزه دریاچه این سد تا حدودی با رسوبات انباشته شده،ولی با اقدامات سال های اخیر،از جمله افزایش حدود سه متر بر ارتفاع سد و تقویت دیواره قدیمی ،هنوز این سد مورد استفاده است.تقریبا در سه کیلومتری این سد،کاروانسرایی وجود دارد که دارای دو آب انبار است و به نظر می رسد آب آن ها از این سد تامین می شده است.

 

0 دیدگاه